Գլխավոր » Interview, Թուրքիա, Լրահոս, Հասարակություն, Հարցազրույցներ, Մեր մեծերը, Մշակույթ, Ով է թուրքը, Ցեղասպանություն, Քաղաքականություն

Հայկական պահանջատիրությունն արդարության համար է

Ապրիլ 25, 2017թ. 12:03
Փիթեր Բալաքյան

Հայոց ցեղասպանության ճանաչման գործում նշանակալի ավանդ ներդրած անձանց մրցանակը երկու տարի առաջ ՀՀ նախագահը շնորհեց Քոլգեյթի համալսարանի հումանիտար գիտությունների պրոֆեսոր, ամերիկյան անվանի գրող,  «Պուլիցերյան» մրցանակի դափնեկիր Փիթեր ԲԱԼԱՔՅԱՆԻՆ` գեղարվեստական խոսքի միջոցով Հայոց ցեղասպանությունը որպես համամարդկային խնդիր աշխարհին ներկայացնելու և լուսաբանելու համար:
«Հայոց Աշխարհ»-ի զրուցակիցը ՓԻԹԵՐ ԲԱԼԱՔՅԱՆՆ է

Արժանացել եք տարբեր մրցանակների, դրանցից մեկը հայտնի  «Պուլիցերյան» մրցանակն է. հետաքրքիր է, ի՞նչ զգացողություն ունեցաք, երբ արժանացաք Հայաստանի Հանրապետության նախագահի մրցանակին:
– Այո, Հայաստանի նախագահից մրցանակ ստանալն ուրախալի փաստ էր ինձ համար: Մեծ պատիվ էր գալ Հայաստան ու ստանալ այդ մեծ մրցանակը: Այն կրկնակի կարևորում եմ, քանի որ ինձ համար մեծ նշանակություն ունի մայր հողի հետ կապված լինելը, մեծ ուրախություն ու երջանկություն է կապի մեջ լինել Հայաստանի գրողների, մշակութային գործիչների հետ: Ես երջանիկ եմ, որ հնարավորություն ունեցա Հայաստանում գնահատված լինել, երջանիկ եմ, որ այստեղ ու, առհասարակ, աշխարհում հայերը կարդում են իմ ստեղծագործությունները:
Հայերս բախտավոր ազգ ենք, քանի որ համաշխահային քաղաքակրթության մաս ենք կազմում. մենք հզոր մշակույթ ունենք, անցյալ, արմատներ, պատմական վայրեր ու այդ ամենը մեզ առավել մոտեցնում է, եթե անգամ տարբեր հայացքների տեր մարդիկ ենք, միևնույն է՝ կարողանում ենք մշակութային շփմամբ լեզու գտնել իրար հետ: Ես եղել եմ աշխարհով մեկ սփռված բազմաթիվ հայկական համայնքներում ու բոլորի համար հենասյունը Հայաստանի Հանրապետությունն է, այն հույս է ամբողջ աշխարհի հայերի համար:
«Պուլիցերյան» մրցանակը մեծ ձեռքբերում էր ինձ համար, բայց ես կարևորվում եմ ոչ թե այդ մրցանակը ստանալը, այլ այն, որ աշխատանքիդ արդյունքը հասկանալի, ընկալելի է եղել ընթերցողի համար: Մրցանակը չի փոխում քո արվեստը, դու այն ես, ինչ կաս, բայց այն քեզ մղում է առաջ, դեպի նոր հարթակներ, որովհետև պոեզիան խոսում է տարբեր լեզուներով, երանգներով, ու դու պետք է գտնես քո լեզուն, քո երաժշտությունը: Կարևորը քո գրական ուղին պահելն է, երևակայությունդ առաջ մղելը: Ես գրում եմ անգլերեն, բայց շատ ուրախ եմ տեսնել, որ իմ ստեղծագործությունները լույս են տեսնում նաև հայերեն թարգմանությամբ:
Սարոյան, Ազնավուր, Մայքլ Առլեն, Արշիլ Գորկի և Փիթեր Բալլաքյան. շնորհիվ հայ մեծերի Ցեղասպանության իրողությունը գրականության, նկարչության, երաժտության լեզվով հասանելի դարձավ աշխարհին: «Պուլիցերյան» ժյուրին Սարոյանից հետո՝ 60 տարի անց դարձյա գնահատեց ամերիկահայ գրողին և հաղթողների ցանկում երկրորդ անգամ հնչեց հայկական ազգանունը` Բալլաքյան: Ամերիկացի ընթերցողը գնահատեց ձեր «Օզոնային օրագիրը», որի թեման Հայոց ցեղասպանությունն է: Ինչպե՞ս կարողացաք հայոց ցավը ընկալելի դարձնել օտարին:
-Ինձ համար, իհարկե, որպես գրող դժվար է խոսել ամերիկացի ընթերցողի անունից, սակայն կասեմ հետևյալը. հնարամտություն, հնարք, որն ամեն մի գրող պետք է կարողանա իր հետ բերել: Լուրջ գրողը կարողանում է նորը յուրովի ներկայացնել ու, եթե դա մատուցվում է բարձր մակարդակով՝ ընթերցողն ընդունում է: Իհարկե, դժվար է մտնել ընթերցողի կաշվի մեջ, բայց շնորհիվ արվեստի դա տեղի է ունենում: Գրողը պետք է կարողանա ստեղծել համամարդկային նյութ, որպես պոետ իմ նպատակը եղել է գտնել ասելիքիս տիեզերական խորքը, գտնել ողջ աշխարհն ընդգրկող պոետական ձևը, որը կլինի ոչ թե սոսկ իմը, այլ բոլորինը: Հայոց ցեղասպանությունը մարդկության վիթխարի պատմության մի մասն է կազմում և ընթերցողը, վաղ թե ուշ, գալիս, մտնում է նրա մեջը ու ընկալում այն: Հայ ժողովրդի 20-րի դարի պատմությունը, հատկապես, այն սոսկալի իրողությունները, որ տեղի ունեցան Օսմանյան Թուրքիայում, ողջ աշխարհինն է, ու բոլորին է հետաքրքրում: Այն կազմում է մարդկության էպիկական պատմության մի էական մասը, և շատ կարևոր է, որ Հայաստանի հայերը սա իմանան:

Երբ ես սկսեցի գրել Հայոց ցեղասպանության մասին՝ այդ թեմայով շատ քիչ գրականություն կար անգլերեն լեզվով: Ես մարտահավեր նետեցի ներկային ու կենդանացրի այդ հրեշավոր իրողությունները: Ցանկացա ընտանիքիս պատմությունը տեղափոխել մի ավելի ընդարձակ՝ համամարդկային պատմության մեջ: Հայոց պատմության այդ կարևորագույն շրջանի մասին իմ զգացողությունները կազմում են պոեմներիս մեծ մասը: Ես փորձել եմ ցույց տալ Հայոց Եղեռնի պատմական ու մշակութային խորությունը, և դա ինձ հաջողվել է:
-Ձեր պոլսահայ հայրն ու տիգրանակերտցի մայրը երկար ժամանակ ձեզնից թաքցրել ու ոչինչ չեն պատմել ցեղասպանության մասին. տարիներ անց դուք՝ «Ճակատագրի սև շունը» գրքում հարց եք հնչեցնում. <«րապես հնարավո՞ր է դիմակայել նման անցյալին…»: Պատմեք ձեր ընտանիքի՝ Բալաքյանների մասին:
-Մեծացել եմ մշակութային ավանդույթներով հարուստ ընտանիքում: Կ. Պոլսի Բալլաքյաններն ունեցել են հարուստ ավանդույթներ, եղել են հարուստ մարդիկ: Նրանք մասնագիտացած էին ածխի արդյունաբերության մեջ. տատիս պապը՝ Մուրադ Փանոսյանը սև ծովի ափին ածուխի հանքեր է ունեցել:
Պապս՝ Տիրան Բալաքյանը բժիշկ էր, կրթված մարդ է եղել, սովորել է Էջմիածնի տարրական դպրոցում, մասնագիտացել է ակնաբուժության մեջ. բազմաթիվ բժշկական հոդվածների հեղինակ է: Նա Լայպցիգի համալսարանում ստացել է գիտական աստիճան: Պապս այն 250 մտավորականների թվում էր, ովքեր ապրիլի 24-ին ձերբակալվեցին ու աքսորվեցին Պոլսից: Նա անցել է հայկական գողգոթայի միջով՝ գաղթի ճամփաներով ու հրաշքով փրկվել՝ հաստատվելով Վիեննայում:
Պապս արքեպիսկոպոս Գրիգորիս Բալաքյանի զարմիկն էր, որը Կ. Պոլսի 200 ձերբակալված հայ մշակութային գործիչներից մեկն էր: Գրիգորիս Բալաքյանը 4 տարի կարողացել է խուսափել թուրքական հետապնդումներից, փրկվելով գրել է իր հուշերը: Դրանք Հայոց ցեղասպանության լավագույն վկայություններից են, ուր հուշեր կան Կոմիտասի մասին. Գրիգորիս Բալաքյանը Կոմիտասի հետ միասին եղել է նույն վագոնում՝ բանտի ճանապարհին: Գրքում ներկայացնում է Կոմիտասի խելագարության մանրամասները, սահմռկեցուցիչ տեսարան է:
Մորս ընտանիքը՝ Արուսյանները, Տիգրանակերտից էի, զբաղվել են մետաքսի առևտրով: Տատիս ընտանիքի բոլոր անդամները սպանցվեցին 1915-ի կոտարծների հենց առաջին շաբաթում: Միայն տատս՝ Նաֆինան փրկվեց: Տատիս փրկության պատմությունը մեծ ազդեցություն է ունեցել իմ ստեղծագործությունների վրա:
Հայրս ու հորաքույրերս 1926-ին հաստատվում եմ ԱՄՆ-ում, հորաքույրերիցս մեկը ֆրանսիական գրականության հայտնի գրաքննադատ էր, մյուս՝ «Նյու Յորք Թայմս»-ի առաջին կին խմբագիրը: Մեր ընտանիքի գրեթե բոլոր անդամները գրականության ոլորտի մարդիկ են: Սկզբում ես այս ամենի մեջ ինձ չէի զգում, բայց համալսարանում ինչ-որ բան փոխվեց իմ ներսում ու ես ևս բռնեցի գրականության ուղին. թողեցի սպորտն ու ամբողջ ժամանակս տրամադրեցի գրական գործունեությանը: 20 տարեկանում սկսեցի գրել ու հասկացա՝ իմ էությունը պոեզիան է:
-Ե՞րբ եք առաջին անգամ եղել Հայաստանում:
-1987-ին էր, պոեմների շարք ունեմ, որ կոչվում է «Հայաստանում»՝ իմ առաջին այցելության մասին է: Դեռ սովետական միությունը կար, իմ գալն ուղղակի հայտնություն էր, մեր ճանապարհն անցնում էր Մոսկվայով, Պետերբուգով, Կովկասը մեզ համար մեծ բացահայտում էր:

Գալով Հայաստան առաջին անգամ տեսա Գեղարդավանքը, որն ապշեցուցիչ, բացառիկ կառույց է ինձ համար: Միջին դարերի հայկական ճարտարապետությունը, հայկական կառույցների հանճարեղ զարդանախշերն ասես մայր հողից դուրս եկած լինեն: Իմ պոեզիայում ես գրում եմ հայկական քարերի, քարանաձավների, եկեղեցիների մասին: Դեռ հնում հայ ճարատարապետները նախազգացել են 20 դարի օրգանական ճարտարապետությունը և օգտագործել ժայռեր, քարեր՝ ստեղծելով մարդու ու բնության ուժեղ կապը: Սիրում եմ Գառնին, այն ինձ հիշեցնում է նախաքրիստոնեական ժամանակաշրջանը: Խաչքարեր, եկեղեցիներ, քանդակներ, չեմ կարող չնշել հայ գրականաության, մեր դեկորատիվ արվեստի մասին, այս ամենը մեր մշակույթը դարձնում են համաշխարհային քաղաքակրթության ու մշակույթի մի մասը:
Գալ Հայաստան ու չտեսնել Ծիծեռանակաբերդը՝ անհնարին է: Այցելությունս Ծիծեռնակաբերդի հուշահամալիր փորձություն էր ինձ համար: Այն աշխարհի ամենահայտնի հուշակոթողներից է, կարծում եմ, որ Ծիծեռնակաբերդն աշխարհին ուղղված հայերի քաղաքակրթության լավագույն նմուշներից է:
Այսօր Հայոց ցեղասպանության թեման դարձել է միջազգային քննարկումների առարկա, միջազգային ճանաչումների շղթան շարունակվում է, բայց ճանաչումների շղթան ի՞նչ է տալու հայրենիք, մշակույթ, լեզու կորցրած մեր ժողովրդին: Մենք պետք է բավարարվենք սոսկ ճանաչումներո՞վ, թե՞, ի վերջո, հայությունը ձևակերպելու է իր հստակ նպատակը, պահաջը Թուրքիայից:
-Գիտեք, հետապնդել արդարություն և կատարված իրողությունը հասցնել արդարության դռանը՝ բարդ գործընթաց է, և այն դեռ շարունակելու է իր ընթացքը: Հայկական պահանջատիրությունն արդարության համար է, որը կարող է բացել մարդկային պատմության նոր, հսկայական շերտեր: Բացել ոչ միայն մարդկային ցավի, այլև մշակութային ոչնչացման նոր շերտեր, չէ՞, որ թուրքերն ավերվել են 25 000 հայկական եկեղեցիներ, հազարավոր դպրոցներ, միջնադարյան ձեռագիր մատյաններ, զավթել եկեղեցական գույքը:

Եվ վերջապես, միլիոն ու կես հայերից զավթվել է նրանց սեփականությունը հանդիսացող հողատարածքները: Մենք ունենք սեփականության իրավունքը, հետևաբար, կարող ենք պահանջներ ներկայացնել Թուրքիայից, ինչպես նաև ռազմական տուգանքների տեսքով:
100 տարի առաջ ապրիլին Օսմանյան կայսրությունը կյանքի կոչեց հայ բնակչության կանոնավոր կոտորածի իր ծրագիրը: Թուրքական կառավարությունը, սակայն, չի ընդունում այդ փաստը: Ամեն տարի այն մի ամբողջ կարողություն է վատնում, որպեսզի խափանի Հայոց ցեղասպանության թեմայով գիտական ու մշակութային միջոցառումները: Այն ավելի հեռուն է գնում, եւ ամեն տարի 1 մլն դոլար է վճարում նախկին սենատոր Ռիչարդ Ջեֆարդին պատկանող «Gephardt Groupե ընկերությանը՝ Կոնգրեսում քննակվող Հայոց ցեղասպանության շուրջ բանաձեւերը խափանելու համար: ՙՀրեաներ՚ բառը փոխարինեք «հայեր»-ով, իսկ «գերմանական կառավարությունը»՝ «թուրքական կառավարությամբ», և կկարողանաք պատկերացնել դրանից բխող բարոյական վիրավորանքը: Հայ համայնքը 100 տարուց ավելի սպասում է, որպեսզի միջազգային հանրությունը ոտքի ելնի Թուրքիայի դեմ:
«Ճանաչում» բառը սավառնում է Հայոց ցեղասպանության պատմության վրա: Ճանաչման հարցն աբսրակցիա կամ հռետորական խաղ չէ:  «Ճանաչում» բառը վերաբերում է պատասխանատվությանը, սոցիալական արդարության վերականգնմանը մի հանցագործության, որը կարևոր դեր խաղաց Ռաֆայել Լեմկինի կողմից «ցեղասպանություն» եզրույթի և հասկացության ստեղծման համար:
Ցեղասպանության ժխտման նպատակն է սպանել այդ իրադարձությունների մասին հիշողությունը, սևացնել զոհերին եւ վերակենդանացնել հանցագործներին:
Թուրքիայի կառավարությունն իր կողմից պետք է դադարեցնի խափանել մշակութային միջոցառումներն ու միջամտել ժողովրդավարական հասարակությունների մտավոր ազատությանը: Այն պետք է ունկնդիր լինի իր բազմաթիվ քաղաքացիներին, որոնք համառորեն աշխատում են Թուրքիայում արդարության օգտին:

Թուրք հայտնի գիտնական և լրագրող Չենգիզ Աքթարն իր բազմաթիվ համաքաղաքացիների անունից է խոսում, երբ գրում էր. «Հայոց ցեղասպանությունն Անատոլիայի մեծագույն աղետն է եւ այդ հողի բոլոր տաբուների մայրը: Դրա անեծքը մեզ կհետապնդի այնքան ժամանակ, քանի դեռ մենք հրաժարվում ենք խոսել այդ մասին, ճանաչել, հասկանալ եւ մաքրել հաշիվները դրա հետե: Անեծքը հանելու համար մոգության կարիք չկա: Այն ամենը, ինչ անհրաժեշտ է՝ բարոյական ուժն է…»:
ԱՐՄԻՆԵ ՍԻՄՈՆՅԱՆ

Տպելու տարբերակ Տպելու տարբերակ

Դիտել Interview, Թուրքիա, Լրահոս, Հասարակություն, Հարցազրույցներ, Մեր մեծերը, Մշակույթ, Ով է թուրքը, Ցեղասպանություն, Քաղաքականություն բաժնի բոլոր նյութերը



Digg this!Add to del.icio.us!Stumble this!Add to Techorati!Share on Facebook!Seed Newsvine!Reddit!Add to Yahoo!

Մեկնաբանությունները թույլատրված չեն