Գլխավոր » Politics, Իրավական փաստաթղթեր, Լրահոս, Հասարակություն, Հարցազրույցներ

Սահմանադրության <ականը> սահմանադրականության անբավարար մակարդակն է

Սեպտեմբեր 25, 2015թ. 09:21
Հայկ Սարգսյան նկար

Սահմանդրական բարեփոխումների շուրջ ծավալվող քննարկումերի այս բուռն փուլում քաղաքական, հասարակական շրջանակներում խոսվում է ամեն ինչից, փոխարենը, քիչ, կամ գրեթե չի խոսվում ամենկարևորի մասին` ի՞նչ անել, որպեսզի մեր օրենքները, իսկ առաջին հերթին երկրի մայր օրենքը գործի լիարաժեքորեն: Պարզվում է, այս երևույթն անգամ իր գիտական տերմինն ունի, որ կոչվում է սահմանադրականություն:
Տնտեսագիտության դոկտոր պորֆեսոր, ԵՊՀ տնտեսագիտության և կառավարման ֆակուլտետի դեկան, Հանրային խորհրդի անդամ ՀԱՅԿ ՍԱՐԳՍՅԱՆԸ, որ մանրամասնորեն ուսումնասիրել է խնդիրը, մեզ հետ զրույցում տարբեր շրջանակների ուշադրությունը հրավիրեց հենց Սահմանադրության սահմանադրականության վրա:

-Պարոն Սարգսյան, սահմանադրական բարեփոխումների ընդդիմախոսները տարբեր փաստարկներ են բերում` ասելով, թե այսօր ժամանակավրեպ է երկրի մայր օրենքի բարեփոխումը, որ այն հաճախակի փոխելը տրամաբանական չէ, քանզի երկրում ստեղծված խնդիրների մեղավորը ամենևին էլ Սահմանադրությունը չէ: Հետաքրքիր է, ո՞րն է ձեր մոտեցումը:

-Մեր քաղաքական օրակարգում այսօր թիվ մեկ խնդիրը սահմանադրական փոփոխություններ են և իմ գնահատմամբ, դրանք այսօր անհրաժեշտություն են:
Իրոք, լսում ենք ամենատարբեր պնդումները, բերվում են օրինակներ, թե 200 տարուց ավելի գործող ԱՄՆ սահմանադրության մեջ ընդամենը մի քանի հոդվածներ են փոփոխվել, Անգլիան չունենալով սահմանադրություն ինչպե՞ս է կարողանում լուծել իր խնդիրները, կամ արդյոք գործող Սահմանադրությո՞ւնն է խանգարում ավելի լավ ապրելուն: Ես համոզված եմ, որ, այո, որոշ իմաստով հենց գործող Սահմանադրությունն է դրան խանգարում, հետևաբար, բարեփոխումներն ամենևին ժամանակավրեպ չեն: Առհասարակ, չի կարելի երկրում կուտակված խնդիրների, դրանց հանգուցալուծման մասին, և հատկապես, Սահմանադրության մասին խոսել շաբլոններով:
Չնայած մեր խոսակցության թեման լինելու է սահմանադրականությունը, սակայն չեմ կարող զերծ մնալ գայթակղությունից և չխոսել նոր նախագծում ամրագրված նորմերի մասին: Իսկ նրանում ամրագրված կառավարման համակարգը հնարավորություն է ընձեռում բարձրացնել նոր հիմունքներով կառավարություն ձևավորելու սահմանադրական պատասխանատվությունը: Սա շատ կարևոր շետադրում է: Խոսքս մի կողմից վերաբերում է քաղաքական խնդրին` իրական քաղաքական կոալիցիայի ձևավորմանը, մյուս կողմից` ֆինանսատնտեսական հիմնախնդիրները տնտեսական նոր հիմքի վրա կարգավորելուն: Կարող եք հարցնել, չէ՞ որ մինչ այս էլ մեզանում ձևավորվել են կոալիցիաներ: Այո, բայց դրանց ձևավորման հիմքում կար արհեստականության լուրջ բաղադրիչ:

Կարծում եք սահմանադրորեն ամրագրելով կայուն խորհրդարանական մեծամասնության ձևավորման մասին, ինչը ամենից շատ է վրդովեցրել քաղաքական ուժերին, կկարողանա՞նք խուսափել արհեստական կոալիցիաների ստեղծումից:

-Իհարկե: Ես այն կարծիքին եմ, որ ՙկայուն մեծամասնություն՚ նորմի ներմուծումը հնարավորւթյուն կտա, որպեսզի բնականոն ճանապարհով` ընտրական գործընթացների արդյունքում, Ազգային ժողովում երկու և ավելի ուժերի միջև ձևավորվի այդ քաղաքական կոալիցիան: Եվ այն այլևս չի կարող լինել արհեստական միավորում:

-Դառնանք տնտեսական ոլորտին առնչվող հարցերին, մասնավորաբար, նախագծում բավարար չափով ամրագրված չէ պայքարը մենաշնորհների դեմ, ինչպես նաև, քննադատության ենթարկվեց այն դրույթը, որով երկրի տնտեսական կարգի հիմք է համարվում սոցիալական շուկայական տնտեսությունը, մինչդեռ ոչ մի խոսք չկա պետական սեփականության մասին:

-Ես այն կարծիքին եմ, որ սոցիալ-տնտեսական իրողությունները բավարար չափով արտացոլված են սահմանադրական նախագծում: Օրինակ, 57-րդ հոդվածը, որը վերաբերում է տնտեսական գործունեության ազատությանը, տնտեսական մրցակցության երաշխավորմանը, մի նոր բովանդակություն է հաղորդում նախագծին: Սահմանադրորեն հստակ ամրագրվում է, որ մենաշնորհ կամ գերիշխող դիրքի չարաշահումը և անբարեխիղճ մրցակցությունն արգելվում են: Իսկ այս նորմի իրացումը այլ օրենքների ամբողջության մեջ թույլ կտա ստեղծել բավարար պայմաններ, որպեսզի, ներդրողներն ունենան ներդրումներ իրականացնելու ազատություն և բարեխիղճ մրցակցային պայմաններ ստեղծվեն բոլորի համար: Իսկ մրցակցությունը զարգացման հենասյունն է, և ես կարծում եմ, որ այդ պայմանները սահմանադրորեն ստեղծված են:

Ինչ վերաբերում է տնտեսական կարգին, ապա, այո, շուկայական տնտեսությունը
մեր տնտեսության հիմնական հենքն է: Իհարկե, շուկայական տարերքը կարող է կործանարար լինել, հիշենք անկախության առաջին տարիների բարեփոխումները. շոկային թերապիայի դրույթը, որը մենք մեխանիկորեն վերցրինք ու տեղայնացրինք, կամ գյուղտնտեսությունների գերմասնատվածությունը, ինչը չի կարող երբեք նպաստել արդյունավետ գյուղատնտեսության ստեղծմանը: Բայց նախագծում երկրի տնտեսական կարգը հայտարարելով շուկայական տնտեսությունը, դա ամենևին չի նշանակում բազամասեփականության, այդ թվում նաև, պետական սեփականության բացառում: Հակառակը, կան համապատասխան հոդվածներ, որոնք սեփականության տարբեր ձևերի արդյունավետ գործունեության հնարավարություն են ընձեռում:
Ընդհանրապես, երբ խոսվում է շուկայական տնտեսության մասին, ես այս օրինակն եմ բերում. հոսանքը ի՞նչ է, եթե ոչ էլեկտրոնների ուղղորդված շարժում, նույնը նաև տնտեսության մեջ է, շուկայական մեխանիզմներն առաջացնում են տնտեսական զարգացման այդ հոսանքը:

Մեր զրույցի ընթացքում դուք ինձ ՙմղեցիք՚ խոսել սահմանադրական նախագծի ՙականներից՚, ասեմ, որ ներկայացված փաստաթղթում ես ՙականներ՚ չեմ նշմարում, փոխարենը սահմանադրության ՙականը՚ սահմնադրականության անբավարար մակարդակի մեջ եմ տեսնում: Սրա արդյունքում է, որ անկախ նրանից կգրվի վատ, լավ, կամ շատ լավ Սահմանադրության, հռչակված նորմերը կարող են ամբողջությամբ չգործել: Այստեղ է, որ կուզենայի խոսել սահմանադրականություն կոչվող երևույթի մասին: Սա հիմնախնդիր է, որ կա նաև տարբեր երկրներում: Աշխարհի միայն սակավաթիվ երկրների հաջողվեց 20-րդ դարում տեղի ունեցած սահմանադրությունների ընդունման հաղթարշավից հետո ապահովել սահմանադրականության քիչ, թե շատ բարձր մակարդակ: Սահմանադրության ընդունումը դեռ բավարար պայման չէ սահմանդրականության հաստատման համար: Իսկ սա նշանակում է, որ Սահմանադրության հիմնարար արժեքները, նորմերը պետք է լիարժեքորեն իրացվեն մեր իրական կյանքում, դառնան ապրող իրողություններ: Սակայն այսօր աշխարհի շատ երկրներում դեռևս կա սահմանադրականության դեֆիցիտ: Հետևաբար, այսօր մեր խնդիրը պետք է լինի ամեն ինչ անել, որպեսզի Սահմանդրությունը լիովին գործի մեր իրական կյանքում, հաղթահարվի սահմանադրականության դեֆիցիտը, այսինքն` օրենքը լիովին չի’ աշխատում , օրենքը պե’տք է լիովին աշխատի, որի համար պետք է քաղաքական կամք նաև դրսևորվի:

-Սա մեզ մոտ լուրջ հիվանդություն է, գրվում եմ հրաշալի օրենքներ ու մնում թղթի վրա, մեր ժողովուրդն այդպես էլ չի զգում դրանց դրական ներգործությունը: Ուսումնասիրել եք, ի՞նչ եք համոզվել, որո՞նք են սահմանդրականության դեֆիցիտի հիմնական պատճառները մեզանում:

-Այն կարող է դրսևորվել կոռուպցիայի բարձր մակարդակով: Ի դեպ, մեր վիճակը, մեր կատարած փոքր հետազոտությունների արդյոնքում, ավելի բարվոք է, քան Ուզբեկստանում, Թուրքմենստանում, Բելոռուսում, Ռուսաստանում, Ղազախստանում, Տաջիկստանում, Կոսովոյում, Ադրբեջանում: Եվ իհարկե, լավ դիրքերում չենք Արևելյան Եվրոպայի երկրների համեմատությամբ: Բայց միայն կոռուպցիան չի սահմանդրականության դեֆիցիտի պատճառը, երկրորդ տեղում արդարադատության նկատմամբ եղած ցածր վստահությունն է, երրորդում` ընտրական մշակույթի ձևախեղումը` իր բացասական հետևաքներով: Հաջորդը քաղաքական համակարգի անկատարությունն է, կուսակցությունների չկայացվածությունը, մարդ կուսակցությունների առկայությունը, ինչի մասին շատ ենք խոսում: Ահա, թե ինչն է պատճառը, որ շատերը խորհրդարանական համակարգին անցնելու հարցում ինչ-որ տեղ վտանգ են տեսնում:

-Այստեղ գործ ունենք հավի ու ձվի հայտնի պատմության հետ. նախ կայացնել քաղաքական դաշտը` հետո անցնել խորհրդարանական համակարգի՞, թե՞ անցնելով նպաստել կուսակցությունների կայացմանը:

-Եթե կա նման քննարկում, նշանակում է մեզ տրված է ընտրության հնարավորություն:
Քիչ չեն այն երկրները, որոնք անցում կատարելով խորհրդարանական համակարգի, ընթացքում <թևքերը քշած> կայացրել են իրենց քաղաքական դաշտը: Ես ևս հակված եմ դրան` խորհրդարանական համակարգը կնպաստի քաղաքական դաշտի կայացմանը: Իսկ դա պետք է սկսվի կուսակցությունների խոշորացումով, դաշտում կմնան մի քանի կուսակցություններ, որոնք էլ կկարողանանք կայացնել այն:

-Ի՞նչ երաշխիքներ կան, որ բարեփոխված Սահմանադրության մեջ ամրագրված նորմերը կյանքի են կկոչվելու:

-Սա կարևոր հարց է, որպես պատասխան բերեմ մի օրինակ. լողալու իրավունքը բոլորիս է տրված, և կարելի է կարծել, թե բոլորս էլ կարող ենք ցատկել լողավազանի մեջ և իրացնել այդ իրավունքը: Բայց եթե ավազանում ջուր չլինի, պատկերացնո՞ւմ եք, թե ի~նչ վիճակում կհատնվի ցատկողը` խփվելով անջուր տարածքին:

-Նա ևս փաստորեն իրացրեց իր լողալու իրավունքը, բայց շա~տ տխուր վերջաբանով…

-Այո` տեղում մնալով: Ուրեմն, մենք պետք է փորձենք այնպես իրացնել մեր իրավունքները, որ դրանք լինեն մեզ համար օգտակար, արդյունավետ:
Լուրջ հետազոտական աշխատանքներ պետք է տարվեն, կարծում եմ հարկ կլինի հատուկ կենտրոն ստեղծել, որ կարողանանք ուսումնասիրել ու արձանագրել, թե տարիների ընթացքում մեզանում սահմանադրականության ինչպիսի՞ աճ ենք ունեցել, կանխատեսել այսօր հնարավոր չէ, ժամանակը ցույց կտա, թե մեր օրենքները որքանո՞վ աշխատեցին: Դրանով էլ պայմանավորված կլինի մեր երկարատև, տնտեսական կայուն աճը, որի մասին այդքան խոսում ենք, և զուր չի ասվում, որ այսօր ունենք ՙտրանսֆերտային ասեղի վրա՚ նստած տնտեսություն: Սա նորմալ չի կարող լինել: Բնակչության արտագաղթի մասին ենք խոսում, բայց չենք խոսում բիզնեսի, փողի արտահանման մասին, որն անթույլատրելի է մեր երկրի համար: Սա հենց սահմանադրականության ցածր աստիճանի, դեֆիցիտի հետևանք է: Այստեղ առաջ է գալիս տնտեսության ճիշտ կառավարման հարցը: Անցած տարիներին վատ ենք վարվել մեր տնտեսության հետ, արհամարհել ենք, ոտքի տակ ենք գցել: Այսօր սակայն սահմանադրական այս նոր դրույթներով մեզ շանս է տրված շտկել մեր մեջքը:

-Պարոն Սարգսյան, մեր երկիրն իր աշխարհաքաղաքական դիրքով այսօր ունի՞ շանս գտնվելու աշխարհի տնտեսական հետաքրքրությունների տիրույթում:

-Այո: Բազմիցս է ասվում այդ մասին, որ հենց մեր աշխարհագրական դիրքով կարող ենք դառնալ սուբյեկտ միջազգային հարաբերությունների համակարգում, հետաքրքրել աշխարհին, լինել խաչմերուկ, և ոչ թե մեր բոլոր դժվարությունները կապել շրջափակման հետ, որը կարող է դեռ երկար շարունակվել: Իսկ դրա համար պետք է կարողանանք փոխել մեր տնտեսության կառուցվածքը` այն հարմարեցնել իրավիճակին, տվյալ դեպքում շրջափակմանը: Եվ մենք դա կարո’ղ ենք անել, քանի որ ունենք ոլորտներ, որոնցում կարող ենք լուրջ հաջողությունների հասնել:

Ի դեպ, չնայած նրան, որ մենք հաճախ ենք թերագնահատում մեր դերը տարածաշրջանում, սակայն բավական էր հետևել օրերս մեր երկրի անկախության տոնին գերտերությունների` ԱՄՆ-ի, Ֆրանսիայի, ՌԴ-ի ղեկավարների հնչեցրած շնորհավորանքների բովանդակությանը ու համոզվել հակառակում:
Դրանցում առկա շեշտադրումները թե’ անվտանգության հարցերի մասին, թե’ սոցիալ- տնտեսական իրողությունների գնահատականը, ինչը նախկին տարիներին չի եղել, ակնհայտորեն ցույց տվեցին, որ մենք հետաքրքրում ենք աշխարհին:

Եկել է պաշտաժիջոցներից ազատված Իրանի հետ առավել ակտիվ համագործակցության ժամանակը, ես մտածում եմ համատեղ նավթավերամշակման գործարանի ստեղծման մասին: Ինձ ոգևորում են չինական կողմի հետ բանակցությունները, Մետաքսի ճանապարհի ստեղծման շուրջ խոսակցությունները:
Եվ ես հուսով եմ, որ շատ շուտով կանցնի նավթային գործոնի ազդեցության ժամանակը, կգա գավառականությունից զերծ որակյալ կապիտալի ժամանակաշրջանը, որտեղ Հայաստանն իր մարդկային ներուժով կունենա իր ուրույն տեղը աշխարհում:

Իսկ դրա համար այսօր պետք է պայքարենք մեր երկրում առկա սահմանադրականության դեֆիցիտի կրճատման դեմ և աշխատենք ի նպաստ կրգապահության ամրապնդման, որը ամենատարբեր մակարդակներում, իր վերջո, կապահովի սահմանադրականության բարձր նշաձող:

ԱՐՄԻՆԵ ՍԻՄՈՆՅԱՆ

Տպելու տարբերակ Տպելու տարբերակ

Դիտել Politics, Իրավական փաստաթղթեր, Լրահոս, Հասարակություն, Հարցազրույցներ բաժնի բոլոր նյութերը



Digg this!Add to del.icio.us!Stumble this!Add to Techorati!Share on Facebook!Seed Newsvine!Reddit!Add to Yahoo!

Մեկնաբանությունները թույլատրված չեն