Գլխավոր » Ադրբեջան, Իրավական փաստաթղթեր, ԼՂ Հանրապետություն, ԼՂՀ փաստեր, Լրահոս

Խորհրդային կառավարության կողմից Լեռնային Ղարաբաղի Ինքնավար Մարզի Ստեղծումը (ԼՂԻՄ)

Հուլիս 4, 2011թ. 19:28

Խորհրդային կառավարության կողմից Ղարաբաղի տարածքի բաժանումը և Լեռնային Ղարաբաղին ինքնավարության կարգավիճակի տրամադրումը: 1920-1923 թթ:

Խորհրդային իշխանությունը ամրապնդելու նպատակով Ռուսաստանում մեկնարկեց  միջոցարումներ’ կայսերական Ռուսաստանի սահմանների վերականգնեցման ուղղությամբ: Ադրբեջանի Դեմոկրատական Հանրապետության հյուսիսային սահմաններում իր դիրքերը ամրապնդող 11-րդ Կարմիր բանակի զորամասերին տրվել էին համապատասխան հրահանգներ և կարգադրություններ’ այս հանրապետությունը օկուպացնելու պլանը իրականացնելու ուղությամբ:

Ադրբեջանի խորհրդարանի Խորհրդային պետությանը սատարող ուժերը և հայ-դաշնակական անջատողականների կողմից Լեռնային Ղարաբաղում բարձրացված մարտային բունտը արագացնում է Դեմոկրատական Հանրապետության փլուզոմը: Ադրբեջանի Դեմոկրատական Հանրապետությունը, որը տևեց 23 ամիս տապալվեց 11-րդ Կարմիր բանակի սվիններով և Հյուսիսային Ադրբեջանում հաստատվեց խորհրդային իշխանություն: Այնուհետև, մեկնարկեց Ղարաբաղի շուրջ իրադարձությունների նոր փուլը:

Լեռնային Ղարաբաղ`աշխարհագրությունը և «Լեռնային Ղարաբաղ» հասկագողությունը: Այդ հիմնախնդիրը մեկնաբանելու համար նախ և արաջ պետք է անդրադարնալ Լեռնային Ղարաբաղի աշխարհագրությանը և «Լեռնային Ղարաբաղ» հասկացությանը:

Ըստ ռելիեֆի’ Ղարաբաղը բաժանվում է երկու մասիերի’ դաշտավայրային (Արան) և լեռնային մասերի: Այս իրողությունը իր հաստատումը գտել է նաև գիտության մեջ: Այսպիսով, անվանի կովկասագետ Մ.Ա.Սկիբիտսկի որդին’ Ա.Մ. Սկիբիտսկին իր «Կովկասյան ճգնաժամը» հոդվածում գրում էր «Ղարաբաղի խանության լեռնային մասը այդ ժամանակ կոչվում էր Լեռնային Ղարաբաղ: Այդ ընդգրկում էր իր մեջ արևելքից’ Ղարաբաղյանի լեռների շղթան, իսկ արեւմուտքից’ Զանգեզուրի սարերի միջև գտնվող հողերը, ինչպես նաև ղարաբաղյան բարձրավայրը, որը Վերին Ղարաբաղին բաժանում է Ներքին Ղարաբաղից’ արանից»: Ինչպես պարզվում է, Ղարաբաղի տարածքը, այսինքն` նախկին Ղարաբաղի խանության հողերի երբ նա գտնվում էր ցարական Ռուսաստանի կազմում ենթարկեց տարաբնույթ վարչական բաժանումների և, հետևաբար, «Ղարաբաղ» հասկացությունը կորցրեց իր նախկին իմաստը: Այնուամենայնիվ, Ադրբեջանի Դեմոկրատական Հանրապետության (1918-1920) ժամանակաշրջանում «Ղարաբաղ» հասկացությունը նորից ձերք բերեց իր նախկին իմաստը: Ինչպես երևոմ է Ս.Շադունցի արտահայտություններից’ «Լեռնային Ղարաբաղ» տերմինը շրջանառության մեջ է մտցվել դաշնակների կողմից:

Այդ ժամանակից սկսած «Լեռնային Ղարաբաղ» հասկացությունը  ձեռք է բերում ոչ միայն աշխարհագրական, այլ նաև քաղաքական նշանակություն: Բոլշեւիկները Հյուսիսային Ադրբեջանում իշխանությունը գրավելուց  հետո այս հասկացությունը սկսում է ձեռք բերել վարչա-քաղաքական նշանակություն, վերածելով  հայ-ադրբեջանական հարաբերություններում, ինչպես նաև Ռուսաստանի քաղաքական բառապաշարում հիմնական հասկացություններից մեկի: Միեւնույն ժամանակ, Լեռնային Ղարաբաղի շուրջ աշխարհագրական տեսանկյունից  նույնպես տեղի են ունենում փոփոխություններ: Ինչպես գրում է Ա.Մ. Սկիբիտսկին «… 1923 թվականում Ղարաբաղի բարձրավայրը ձեռք է բերում ինքնավարություն և կոչվում է Լեռնային Ղարաբաղյան Ինքնավար Մարզը, կամ Ադրբեջանի նոր սահմանները շրջանակներում’ համարոտ Լեռնային Ղարաբաղ»:

Լեռնային Ղարաբաղի Ինքնավար Մարզ (ԼՂԻՄ)’ ձևավորման պատմությունը, խոշոր իրադարձությունների սինխրոնացումը և այստեղից բխող եզրակացությունները: Լեռնային Ղարաբաղի Ինքնավար Մարզի ստեղծման ուղղոթյամբ սկզբունքային հարցերն որոշելու, այս գործընթացը բացարձակապես հստակ ներկայացնելու համար, պետք է ուշադրություն դարցնել  հիմնական իրադարցությունների վրա:

” ՌԿԿ (բ)ԿԿ-ի Կովկասյան բյուրոյի պլենումի արձանագությունից”

5 հուլիս 1921

Մասնակցում են` ՌԿԿ ԿԿ-ի անդամ Ստալինը, Կովկասյան բյուրոի                                          անդամներ’ ընկեր. Օրջոնիքիդզեն, Կիրովը, Օրախելեշվիլին, Ֆիկատները, Նարիմանովը, Մյասնիկովը, ԱՍՍՀ-ի արտաքին գործերի ժողովրդական կոմիսար Հուսեյնովը:

Լսվեց ‘ ընկ. Օրջոնիքիդզեն և Նազարետյանը  հարց բարձրացրեցին’ Ղարաբաղի մասին նախկին պլենումի կողմից ընդումվաց որոշումի վերանայման վերաբերյալ:

Որոշվեց:

1) Հաշվի առնելով ազգային խաղաղության կարեւորությունը մահմեդականների եւ հայերը միջեւ եւ նաեւ հաշվի առնելով Վերին եւ Ներքին Ղարաբաղի Ադրբեջանի հետ բավականին սերտ տնտեսական կապերը’Լեռնային Ղարաբաղին թողնելով ԱՍՍՀ կազմում’ ներկայացնելով դրան լայն ինքնավար մարզի կարգավիճակ’  վարչական կենտրոնը’ Շուշան:

Քվեարկեցին’ 4 ձայն կողմ, 3 -ը ձեռնպահ:

2) Հանձնարարել Ադրբեջանի կենտրոնական կոմիտեին’ որոշել Ինքնավար Մարզի սահմանները և հաստատման համար ներկայացնել  ՌԿԿ ԿԿ-ի Կովկասյան բյուրոյին:

3) Հանձնարարել ՌԿԿ ԿԿ-ի Կովկասյան բյուրոյին’ Լեռնային Ղարաբաղի Արտակարգ Կոմիտեի կազմավորման ուղությամբ բանակցություններ վարել  Ադրբեջանի և Հայաստանի կենտրոնական կոմիտեների հետ:

4) Հանձնարարել Ադրբեջանի Կենտրոնական Կոմիտեին’ որոշել Լեռնային Ղարաբաղի ինքնավարության ծավալը եւ հաստատման համար ներկայացնել Կենտրոնական Կոմիտեի Կովկասյան բյուրոյին:

ՌԿԿ ԿԿ-ի Կովկասյան բյուրոյի քարտուղար’ Ֆիկատներ:

Աղբյուրը` ՍՄԿԿ ԿԿ-ի կից PAAF (այժմ ARDSRIHA),Ф.64, ցուցակ 2, գործ 1, л l18, 122-122 об; Ադրբեջանի ՍՍՀ Լեռնային Ղարաբաղի Ինքնավար Մարզի հաստատման պատմությունը: էջ: 90-91, 92:

Ինչպես պարզվում է աղյուսակից’ իրադարցությունների ընթանում են երկու ժամանակաշրջաններում` Լեռնային Ղարաբաղին ինքնավարություն տրամադրելու մասին Ռուսաստանի Կոմունիստական (բոլշեւիկյան) Կուսակցության Կենտրոնական Կոմիտեի Կովկասյան բյուրոյի կողմից 5 հուլիս 1921 թ-նի որոշումի ընդունման հետ կապվաց մինչ և հետակա ժամանակաշրչանները: 2) Լեռնային Ղարաբաղին ինքնավարություն ներկայացման հետ կապված  իրադարձությունները հիմնականում տեղի են ունենում Ադրբեջանի (առաջին եւ երկրորդ սյուներ) եւ Կովկասյան բյուրոյի միջեւ, ապա հետո Անդրկովկասի Մարզային Կոմիտեի եւ Ադրբեժանի միջեւ, իսկ Հայաստանը փաստորեն դուրս է մնում այս իրադարձությունների շրջանակից: Այդ փաստը պահանջում է, որ նորից վերանայել Լեռնային Ղարաբաղի շուրջ ընտացող իրադարձություններին եւ դրան ինքնավարության կարգավիճակ ներկայացնելու փաստին :

«Նարիմանովի հռչակագիրը»’ 1 դեկտեմբեր 1920 – 5 հուլիսի 1921 թ:  Ադրբեջանում խորհրդային իշխանության հաստատումից հետո’ հանրապետությունում Ժողովրդական Կոմիսարների Խորհրդի ձեւավորման հետ մեկտեղ տեղերում նշանակվում էին արտակարգ կոմիսարներ: Այս առումով , Ա.Ն. Կարակոզովը (1890-1938) նշանակվեց Լեռնային Ղարաբաղի հարցերով արտակարգ կոմիսար:

1920 թ. ապրիլի 30-ին Ադրբեջանի խորհրդային կառավարությունը բողոքի նոտա է հղում Հայաստանի Հանրապետությանը’ պահանջելով դուրս բերել իր զորքերը Զանգեզուրից եւ Ղարաբաղից: Մայիսում Լեռնային Ղարաբաղում հռչակվում է խորհրդային կառավարություն:

Այդ ընթացքում, Խորհրդային Ռուսաստանը շարունակում էր իրականացնել Կովկասում խորհրդային իշխանության հաստատման ծրագրերը և առաջ էր հրում նոր ստեղծված խորհրդային պետությունների սահմանների որոշման սկզբունքները’ փորձելով վերցնել առկա եւ ապագա պետությունների գործունեությունները իր հսկողության տակ: Ռուսաստանի Կոմունիստական (բոլշեւիկյան) Կուսակցության Կենտրոնական Կոմիտեի Կովկասյան բյուրոն այդ հարցը ընդգրկել էր Կովկասյան ճակատամարտի ռազմա-հեղափոխական խորհրդին ուղղված հրահանգների մեջ:

Հայաստանում խորհրդային իշխանության հաստատումից (1920 թ. նոյեմբերի 29) հետո արտաքին եւ ներքին սահմանների որոշման հարցն ավելի սրվեց: Ադրբեջանի Հեղափոխական Կոմիտեի հեռագրում’ ուղված Հայաստանի Խորհրդային Հանրապետությանը եւ դեկտեմբերի 1-ի հռչակագրում խոսվում էր Լեռնային Ղարաբաղի եւ նրա լեռնային տարածքի մասին: Այդ փաստաթղթերի հայ պատմագրության կողմից խեղաթյուրումը լիովին ապացուցվել է: Հռչակագրում խոսվում էր Լեռնային Ղարաբաղի գյուղական աշխատավորության իր սեփական ճակատագիրը որոշելու համար իրավունքի ներկայացման մասին:

Իսկ Հայաստանի Հեղափոխական Կոմիտեն իր 28 դեկտեմբերի հռչակագրում հաղորդում էր, որ դադարում է իր տարածքային պահանջը Նախիջեւանի նկատմամբ: Սակայն, Հայաստանը չեր ցանկանում հրաժարվել Ղարաբաղից:

Հայաստանի եւ Ադրբեջանի միջեւ սահմանների որոշման հարցի ներքո Լեռնային Ղարաբաղի խնդիրը նորից ընդգրկվեց օրակարգի մեջ: 1921 թ. հունիսի 3-ին Կովկասյան բյուրոն որոշում ընդունեց այդ մասին, որ Լեռնային Ղարաբաղի  Հայաստանին պատկանելության մասին կետը իր արտացոլումի գտնի Հայաստանի կառավարության հռչակագրում: Իսկ հունիսի 12-ին Հայաստանի Ժողովրդական Կոմիսարների Խորհուրդը այդ մասին հրամանագիր ընդունեց: Իրադարցությունների նման ընթացքը իհարկե չէր կարող բավարարել Ադրբեջանին: Հունիսի 27-ում Թիֆլիսում’ Ադրբեջանի Կոմունիստական (բոլշեւիկյան) Կուսակցության Կենտրոնական Կոմիտեի քաղբյուրոյի եւ Կազմակերպչական Բյուրոյի նիստում քննարկվեց  Հայաստանի եւ Ադրբեջանի սահմաններին վերաբերվող հարցը: Նիստը վարում էր Ադրբեջանի Կոմունիստական (բոլշեւիկյան) Կուսակցության Կենտրոնական Կոմիտեի քարտուղար Կ. Կամինսկին (1895-1938): Այս նիստում ընդունվեց որոշում, որը կազմված էր հինգ կետերից: Այստեղ Ադրբեջանը առաջին անգամ արտահայտեց Լեռնային Ղարաբաղի ինքնորոշման մասին իր կարծիքը`”… այս հարցի միակ լուծումը կարող է իրականացվել հայ եւ մահմեդական զանգվածների (հետեւելով ընկեր Նարիմանովի հրջագագիրը ) խորհրդային շինարարության գործին ավելի լայն ներգրավման միջոցով: Թիֆլիսում’ Քաղբյուրոյի եւ Կազմակերչական Բյուրոյի’ խնդրի լուծման հետ կապված տեսակետն հասարակության ուշադրությանը ներկայացնելու առաջադրանքը հանձնարարված էր Նարիմանովին: Նույն օրը  տեղի ունեցավ ուղիղ քննարկումներ Նարիմանովի և Թիֆլիսում Ադրբեջանի Կենտրոնական Գործադիր Կոմիտեի նախագահի Մ.Գ. Հաջիեւի եւ արտաքին գործերի նախարար Մ. Դ. Հուսեյնովի հետ: «Նարիմանով, ասեք, որ այն կարծիքն պատկանում է քաղբյուրոյին եւ Կազմակերչական Բյուրոյին: Եթե նրանք վկայակոչում են իմ հռչակաագիրին, ապա դրա մեջ բառացիորեն ասվում է հետևյալը՝ Լեռնային Ղարաբաղին ներկայացվում է լիարժեք ինքնորոշման իրավունք:

Հուսեյնովը’ Լավ: Բոլորն հաղորդեցիք: Ամեն դեպքում, կարծում եմ, որ մեր որոշումը անկասկած, կընդունվի ոչ մեծապես  ջերմությամբ»: Նույն օրը Հուսեյնովը այդ մասին հաղորդեց Կովկասյան բյուրոյին:  Որոշվեց այդ հարցի վերաբերյալ հրավիրել Կովկասյան բյուրոյի արտակարգ պլենումը Թիֆլիսում’ Նարիմանովի և Մյասնիկյանի մասնակցությամբ:

Այդպիսով, ըստ Կովկասյան բյուրոի 4 եւ 5 հուլիս 1921 թ-նի թորոշմամբ’ Ադրբեջանի անբաժանելի մասին տրվեց ինքնավարության կարգավիճակ: Նույն հիմքի վրա Թիֆլիսում անցկածվեց Կովկասյան բյուրոի պլենումը: Հաշվի առնելով այդ հարցի հատուկ նաշանակությունը, ձեր ուշադրութանն էնք ներկայացնում արանձին քաղվածքներ Կովկասյան բյուրոյի 4 եւ 5 հուլիսյան նիստի արձանագրությունից:  «Հայերը փորձում են ապացուցել, որ Ստալինի մեծ դեր է խաղացել Կովկասյան Բյուրոյի հուլիսի 5 –ի բանաձեւի ընդուման ղործում: Իրականում փաստերով չեն ապացուցվել է, թե ինչում է կայացել Ստալինի ճնշումը Ռուսաստանի Կոմունիստական (բոլշեւիկյան) Կուսակցության Կենտրոնական Կոմիտեի Կովկասյան բյուրոյի նիստերի վրա: Մի խոսքով, ԽՍՀՄ-ի (1922 թ. դեկտեմբերի 30-ը) ստեղծման նախօրեին իր «ինքնավարության ծրագրով» ելույթ ունեցող Ստալինի’ դաշնային կառուցվածքի վերաբերյալ լենինյան գաղափարի իրականացման գործում պայքարը ճշմարտանման չեր:  Եվ դրա համար այս հարցը պետք է դիտարկվի առավել խորն եւ մանրամասորեն:

1) Կենտրոնը Կովկասյան բյուրոյի միջոցով’ մինչ դեր ԽՍՀՄ-ի հաստատմանը, ընդգրկելով Ադրբեջանի եւ Հայաստանի ԽՍՀ-ներին միութենական պետության կազմին փաստորեն միջամտեց սահմանների որոշման գործին’ հանդես գալով որպես լիազորված կողմ: Այսպիսով, Լեռնային Ղարաբաղի հարցը վերածեց եռակողմ քննարկումների թեմայի:

2) Կովկասյան բյուրոն օգտագործելով այս «իրավունքից» հնարավորություն չտվեց Լեռնային Ղարաբաղի ինքնավորոշման մասին Ադրբեջանի կողմից հայտարարվաց պատմական ձեւի իրականացմանը’ արտահայտելով այդ որպես «լայն մարզային ինքնավարություն»:

3) Կովկասյան բյուրոն 4 հուլիսյան որոշումով ուզում էր ճնշում գործադրել Ադրբեջանի վրա (որպեզի Լեռնային Ղարաբաղին ընդգրկվի Հայաստանի կազմին), իսկ հաջորդ օրը, անդրադարնալով այդ հարցին ճնշում է գործադրում Հայաստանի վրա (որպեզի Լեռնային Ղարաբաղը մնա Ադրբեջանի կազմում) եւ այդպիսով ուզում էր ապահովել կենտրոնի համար բարենպաստ  դիրքորոշումը, եւ հասավ դրան (այսինքն’ Լեռնային Ղարաբաղին տրվեծ ինքնավարության կարգավիճակ ): Այսպիսով, հուլիսի 5-ին Կովկասյան բյուրոյի պլենումի ընդունաց որոշումից  հետո Լեռնային Ղարաբաղի շուրջ իշխող իրադարձությունների ձեռք բերեցին նոր ուղղություններ`Կովկասյան բյուրոն ընդունելով կենտրոնին ձեռնատու որոշումը սկսեց ճնշում գորձադրել դրա իրականացմանը: Ադրբեջանի ԽՍՀ-ըն’ Լեռնային Ղարաբաղին բռնի ինքնավարության կարգավիճակ տրամադրվելուց հետո, որը հանդիսանում է դրա անբաժանելի մասն’ բախվեց նոր խնդիրների: Իսկ Հայաստանը փորձեց կյանքի կոչել Լեռնային Ղարաբաղի նկատմամբ իր հավակնությունները’ օգտագործելով հնարավորություններից միջամտեց Լեռնային Ղարաբաղին ինքնավարություն տրամադրելու գործերին և բարդացրեց իր հարաբերությունները Կովկասյան բյուրոյի եւ Ադրբեջանի հետ’ կապված Լեռնային Ղարաբաղի խնդիրի հետ:

Այս հարցերը պետք է վերանայվեն համակողմանիորեն: Հուլիսի 5-ի որոշումի ընդունումից հետո Ադրբեջանի ղեկավարությունը պարտադրված էր այդ կյանքի կոչելու: Այս առումով  նույն տարվա հուլիսի 19-ին ԱդրբեջանիԿենտրոնական Գործադիր Կոմիտեի նախագահության նիստում Նարիմանովի Թիֆլիս կատարած այցի արդյունքները արժանացավ հավանության, իսկ Կոմունիստական (բոլշեւիկյան) Կուսակցության Կենտրոնական Կոմիտեի քաղաքական և կացմակերպչական բյուրոյի հուլիսի 20-ին տեղի ունեցաց նիստումստեղծվեց հանձնաժողով’ ինքնավար մարզի սահմանադրությունը մշակելու համար: Այստեղ առաջանում է մեկ հարցի պարզաբանման անհրաժեշտությունը: Ինչպես արդեն հայտնի է, Ադրբեջանի Կոմունիստական (բոլշեւիկյան) Կուսակցության Կենտրոնական Կոմիտեի հուլիսի 5-ի որոշմամբ’ Լեռնային Ղարաբաղին ինքնավարություն տրամադրելու համար հատկացվեծ վճռական դեր: Երեւի հենց այս գործոնը կարեւոր դեր է խաղացել 1921 թ հուլիսին Ս.Մ.Կիրովին Ադրբեջանի Կոմունիստական (բոլշեւիկյան) Կուսակցության Կենտրոնական Կոմիտեի ղեկավարը նշանակվելու գործում: Հենց Կիրովի Ադրբեջանի ղեկավարն նշանակումից հետո պաշտոնական դիրքորոշումը’ Լեռնային

Ղարաբաղին ինքնավարություն տրամադրելու նկատմամբ փոխվեց եւ այս գործընթացը երկու տարի հետաձգվեց: Հետեւաբար, Կիրովի դիրքորոշումը այս հարցում, եւ նրա վրա ազդող գործոնները պետք է մանրակրկիտ հետաքննվեն: Եթե ուշադրություն դարձնենք հուլիսի 4-ի արձանագրության քաղվածքին, ապա կտեսնենք, որ այդ ժամանակ Կիրովը դեմ էր’ Ղարաբաղի լեռնային մասի Ադրբեջանի կազմում (5 ա) մնալուն եւ կողմ էր քվեարկել դրա Հայաստանի կազմին ընդգրկմանը (5 վ): Ադրբեջանի Կենտրոնական Գործադիր Կոմիտեի նախագահության և Կոմունիստական (բոլշեւիկյան) Կուսակցության Կենտրոնական Կոմիտեի  կազմակերպչական բյուրոյի 1926 թ. սեպտեմբերյան նիստերում մենք տեսնում ենք նրա հակառակ դիրքորոշումը: Նիստում մասնակցող  9 հոգուց (Կիրով, Նարիմանով, Ախունդով, Կարայեւ,Էֆենդիյեվ, Սթըքալով, Միրզոյան, Բունյադզադե, Հուսեյնով) 7-ը որոշում են դիմել Կովկասյան բյուրոյին վերանայելու  իր որոշումն’ Լեռնային Ղարաբաղի անջատման մասին, միայն երկուսը’ Նարիմանովը եւ Բունյադզադեն կողմ են քվեարկում Կովկասյան բյուրոի որոշումի կարճ ժամկետում իրականացմանը: Այդ հարցի վերաբերյալ նյութեր հավաքելու համար ստեղցվում է հանձնաժողով: Բունյադզադեն, որը նախագահում էր պատասխանատու պաշտոնյաների խորհրդակցությունը, որտեղ մասնակցում էին նաեւ Ադրբեջանի Կոմունիստական (բոլշեւիկյան) Կուսակցության Կենտրոնական Կոմիտեի  Կազմակերպչական բյուրոյի անդամները, պաշպանում է Կիրովի դիրքորոշումը: Այնպես որ այդ նիստում Լեռնային Ղարաբաղի անջատումը որպես ինքնավար մարզ չհամարվեց նպատակահարմար:

Այսպիսով, պարզվում է, որ հենց Կիրովի ղեկավարության նետքո ձեւավորվում է նոր մոտեցում Լեռնային Ղարաբաղին ինքնավարություն տրամադրելու հարցի նկատմամբ: Դա պատահական չէր: Կիրովի ընկալեց ոչ միայն իր դիրքորոշումի սխալականությունը, այլ նաեւ Կովկասյան բյուրոյի որոշումի’ Լեռնային Ղարաբաղին պարտադիր ինքնավարություն տրամադրելու մասին, փոխարենը այդ հաստատելու որպես Ադրբեջանի անբաժանելի մասը:

Նույնիսկ այն ժամանակ, երբ չնայաց Լեռնային Ղարաբաղին ինքնավարություն տրամադրելու մասին հրամանագրի ընդունումից  արդեն անցել էր 4 ամիս, բայց Ադրբեջանի Կոմունիստական (բոլշեւիկյան) Կուսակցության Կենտրոնական Կոմիտեի 1923 թ. հոկտեմբերի 8-ին Կիրովի նախագահությամբ անկացված նիստոմում նշվում էր, որ Լեռնային Ղարաբաղին ինքնավարություն տրամադրելու մասին որոշումի պրոպագանդումը բնակչության շրջանում, հատկապես, թուրքերի (ադրբեջանցիների – Յ.Մ, ՔՇ) շրջանում դեր չի ավարտվել:

Այսպիսով Ադրբեջանին ստիպում էին համաձայնվել ընդունելու Լեռնային Ղարաբաղին ինքնավարություն տրամադրման պապհանջի հետ: Կովկասյան բյուրոն մտահոգված էր իրադարցությունների նման զարգացումներից եւ սկսվեց ճնշում գործադրվել Ադրբեջանի վրա, որպեզի դա ընդունի հուլիսի 5-ի որոշումը: Սա իրականացվում էր երկու ուղղությամբ: Մի կողմից, Ադրբեջանի ղեկավարության առջև դրվում էր փահանջ , մյուս կողմից, Լեռնային Ղարաբաղի վարչական ապարատը ամրապնդվում էր դիտմամբ ուղարկված հայ կադրերով եւ փորձեր են արվում  թուլացնել այս տարածաշրջանում Ադրբեջանի ազդեցությունը:

Լեռնային Ղարաբաղի ինքնավարացումը տեղի էր ունենում Անդրկովկասյան Դաշնության եւ ԽՍՀՄ-ի ստեղծման գործընթացի հետ զուգահեռ:  Չնայած սրան, դրա իրականացման խնդիրները չի վերանայվեց համաձայն այդ սկզբունքների, որը առաջարկվել էր Ադրբեջանի Կոմունիստական (բոլշեւիկյան) Կուսակցության կողմից: Ընդհակառակը, 1922 թ. փետրվարին Ռուսաստանի Կոմունիստական (բոլշեւիկյան) Կուսակցության կից Անդրկովկասի երկրամասային կոմիտեի կոմունիստական կազմակերպության առաջին համագումարում, որի նախագահը ընտրվեց Օրջոնիկիդզեն, ինչպես հուլիսի 5-ի որոշումի ընդունման, այլ նաև դրա իրականացման համար կիրառվեցին վարչական մեթոդներ:

1922 թ. հոկտեմբերի 27-ին  Անդրկովկասի երկրամասային կոմիտեի նիստում Ադրբեջանի Կոմունիստական (բոլշեւիկյան) Կուսակցության Կենտրոնական Կոմիտեին հանձնարարվեց իրականացնել հուլիսի 5-ի որոշումը: Նիստը որոշեց Կարագյոզովին նշանակել Գործադիր Կոմիտեի նախագահ և Շադունցին պատասխանատու պաշտոնին նշանակելու համար նրան գործուղել Ադրբեջանի Կոմունիստական (բոլշեւիկյան) Կուսակցության Կենտրոնական Կոմիտե: Ադրբեջանի Կոմունիստական (բոլշեւիկյան) Կուսակցության Կենտրոնական Կոմիտեն իր դեկտեմբերի 15-ի նիստում ընդունեց մի որոշում’ Անդրկովկասի երկրամասային կոմիտեի բանաձեւի իրականացման ուղությամբ: Ադրբեջանի ԽՍՀ-ի Ժողովրդական Կոմիսարների Խորհրդի կից ստեղվեց Լեռնային Ղարաբաղի հարցով կենտրոնական հանձնաժողով  (Կիրով, Միրզոբեկյան, Կարագյոզով) եւ կոմիտետ կազմված 7  հոգուց (15 դեկտեմբեր 1922 – 24 հուլիսի 1923): Չնայած այդ բոլորին Ադրբեջանի դեմ կիրառվող ճնշումների շարունակվում էր: Դեկտեմբերի 22-ին Անդրկովկասյան Դաշնության Միությանների Խորհրդի ընդունեց հատուկ բանաձեւ’ Լեռնային Ղարաբաղի ինքնավարություն հետ կապված գործընթացի արագացման մասին:

ԽՍՍՀ-ի հաստատումից հետո Անդրկովկասի երկրամասային կոմիտեի պահանջները ավելի խստացավ: 1923 թ. մայիսին Ղարաբաղյան կոմիտեի զեկույցը ընդգրկվեց Անդրկովկասի երկրամասային կոմիտեի պլենումի օրակարգի մեջ: Հուլիսի 1-ին Ադրբեջանի Կոմունիստական (բոլշեւիկյան) Կուսակցության Կենտրոնական Կոմիտեի բյուրոն ընդունեց որոշում’ ինքնավարության նախագիծն մշակելու եւ երեք օրվա ընթացքում կենտրոնական կոմիտեին ներկայացնելու մասին: Այս որոշումը Անդրկովկասի երկրամասային կոմիտեի կողմից գոհունակությամբ ընդունվեց  և համաձայն Շադունցի և Կարագյոզովի հունիսի 27-ի զեկույցների’  Ադրբեջանի Կոմունիստական (բոլշեւիկների) Կուսակցության Կենտրոնական Կոմիտեին հաձնարարվեց մեկամսյա ժամկետում ապահովել Լեռնային Ղարաբաղին ինքնավարության կարգավիճակի տրամադրումը:  Ադրբեջանի Կոմունիստական (բոլշեւիկյան) Կուսակցության Կենտրոնական Կոմիտեի հուլիսի 1-ի նիստում, որը  անցկացվում էր Կիրովի նախագահությամբ տակ’ քննարկվեց Ղարաբաղի հարցը և ընդունվեց մի բանաձեւ’ բաղկացած 6 -ը (a-e) կետերից: Նախագահաության անունից Ադրբեջանի Կենտրոնական Գործադիր Կոմիտեին առաջարկեց  Լեռնային Ղարաբաղին շնորհել ինքնավարության կարգավիճակ և ստեղծել «Ղարաբաղի Ինքնավար Մարզ»’ կենտրոնը Խանքենդին: Մարզի սահմանների որոշելու նպատակով ստեղծվեց հանձնաժողով (Կարաև’ նախագահ, անդամներ’ Կարագյոզով, Սվիրիդով, Իլդըրըմ և Բունյադզաիդե):

1923 թ. հուլիս 4-ին Ադրբեջանի Կենտրոնական Գործադիր Կոմիտեn ընդունեց նման բովանդակությամբ մի բանաձեւ:

Հուլիսի 7-ին Ադրբեջանի Կենտրոնական Գործադիր Կոմիտեն’ Մ.Բ.Կասումվի (1879-1949) և Ա.Մ.Խանբուդակովի (1893-1937) ստորագրությամբ հրապարակեց «Լեռնային Ղարաբաղի Ինքնավար Մարզի ստեղծման մասին» հրամանագիր:

Հրամանագիրը բաղկացած է մի նախաբանից , չորս կետերից և եզրակացությունից’ համատեղ հանձնաժողովի ստեղցման մասին: Ինչպես երեւոմ է Ադրբեջանի Կոմունիստական (բոլշեւիկյան) Կուսակցության Կենտրոնական Կոմիտեի որոշումի և այս հրամանագրի վերնագրերի միջեւ կա տարբերություն’ «Լեռնային և Դաշտային Ղարաբաղ» արտահայտության փոխարեն’ որոշվել է ընթրել միայն «Լեռնային Ղարաբաղ» արտահայտությունը:

Այստտեղ ուշադրությունը գրավում է հրամանագրի վերնագիրը ձեւավորումը որպես «Ինքնավար Լեռնային Ղարաբաղի Մարզ», այլ ոչ թե «Ինքնավար Ղարաբաղի Մարզ»: Սակայն նա հետագայում կոչվում է Լեռնային Ղարաբաղի Ինքնավար Մարզը (որպեզի շփոթմունք չպատճառել’ մենք նույնպես ստիպված էնք շարունակել այդ ավանդույթը, բայց ընդունում էնք դա այն իմաստով, ինչպես ամրագրված է առաջնային պաշտոնական փաստաթղթերում, ՅՄ, ԿՇ): Հրամանագիրը տարբերվում է պրիմիտիվ բովանդակությամբ, այլ ոչ թե որպես լուրջ իրավական փաստաթուղթ: Նախաբանում պատմական ժամանակագրությունը խախտվում է, խեղաթյուրվում է փաստերի, Լեռնային Ղարաբաղին ինքնավարություն շնորհելու անհրաժեշտությունը ոչ բավարար չափով էր հիմնավորված: Հրամանագրի առաջին կետում («1. Ձեւավորել Լեռնային Ղարաբաղի հայկական մասում ինքնավար մարզ (?), որպես Ադրբեջանի ԽՍՀ-ի բաղադրյալ մասը’ լինելով կենտրոնը Խանքենդին») թույլ է տրվում է իրավա- քաղաքական խեղաթյուրման: Այն արտահայտությամբ փոխարենը, թե Ադրբեջանի տարածքում ստեղծվում է Լեռնային Ղարաբաղի Ինքնավար Մարզ և դա հանդիսանում է Ադրբեջանի բաղադրյալ մասն’ օգտագործվել է բոլոր տեսակի արտահայտություններ և մեկնաբանություններ: Իսկ ըստ երրորդ կետի, որոշվում է ստեղծվում է Ժամանակավոր Հեղափոխական Կոմիտե’ մինջև խորհուրդի գումարմանը: Եվ դա, անշուշտ, լայն իրավունքներ էր տալիս մարզի հայ ղեկավարությանը և այլն: Ադրբեջանի Կոմունիստական (բոլշեւիկյան) Կուսակցության Կենտրոնական Կոմիտեի նախագահության հուլիսի 16-ի որոշումով (հրամանագրից 10 օր հետո) Շուշա քաղաքը ընդգրկվում է Լեռնային Ղարաբաղի Ինքնավար Մարզի կազմի մեջ: 1923 թ-ում  Լեռնային Ղարաբաղի Ինքնավար Մարզի գործադիր կոմիտեի հաստատման մասին ընդունվեց կանոնադրությոն: Իսկ 1924 թ. նոյեմբեր 26-ին հրատարակվեց Լեռնային Ղարաբաղի Ինքնավար Մարզի վերաբերյալ կանոնադրությոն:

Այսպիսով, Ադրբեջանի անբաժանելի մասն հանդիսացող Ղարաբաղը արհեստականորեն բաժանվեց  դաշտավայրային (Արան) և լեռնային մասերի, և Ադրբեջանի ղեկավարությունը ստիպված եղավ Ղարաբաղի լեռնային մասում վերաբնակվող հայերին շնորհել ինքնավարության կարգավիճակ: Եվ այս քայլն առվեց արանց համապատասխան հանրաքվե անկացնելու և առանց հաշվի առնելու Ղարաբաղի նույն մասոմ բնակվող ադբեջանցիների կարծիքն’ կոպտորեն խախտելով նրանց իրավունքները:

ArmAr.am

Տպելու տարբերակ Տպելու տարբերակ

Դիտել Ադրբեջան, Իրավական փաստաթղթեր, ԼՂ Հանրապետություն, ԼՂՀ փաստեր, Լրահոս բաժնի բոլոր նյութերը



Digg this!Add to del.icio.us!Stumble this!Add to Techorati!Share on Facebook!Seed Newsvine!Reddit!Add to Yahoo!

Մեկնաբանությունները թույլատրված չեն