Գլխավոր » Հայկական տոներ

ԲՈՒՆ ԲԱՐԵԿԵՆԴԱՆ ԵՎ ՄԵԾ ՊԱԱ

Օգոստոս 21, 2009թ. 13:20

Բուն Բարեկենդանը Հայոց հնագայն տոներից է, որը Հայ եկեղե­ցու սահմանած բարեկենդաններից  գլխավորն է եւ տոնվում է Զատիկից յոթ շաբաթ առաջ։ Հնում Բուն Բարեկենդանին թույլատրվում էր առատ ուտելիք, կերուխում, տանտի­կիններն իրենց պահած մթերքներով շռայլորեն հյուրասիրում էին ընտա­նիքի անդամներին եւ հյուրերին։ Տոնին պատրաստվում եւ մասնակցում էին բոլորը՝ մեծ, թե փոքր։ Չնայած ամենուր դեռ ձյուն էր, սակայն դա չէր խանգարում, որ մարդիկ անձնատուր լինեն զվարճություններին։ Երկու– երեք օր առաջ կանայք եւ տղամարդիկ դադարում էին աշխատել, զանա­զան խաղեր էին խաղում, զվարճանում երեխաների պես։ Ծերունիները, առանց քաշվելու միանում էին այս կամ այն խմբին՝ «թօփ» խաղալու։ Երիտասարդները «սուրմագիլի» կամ «կունդի» էին խաղում։ Աղջիկներն առանձին խումբ էին կազմում եւ ճլորթի ընկնում։ Այդ ամենը զուգորդվում էր ինքնատիպ զբոսախնջույքներով, դափ ու զուռնով։

Տոնի անբաժան մասն էին ժողովրդական ներկայացումներն ու դիմակավոր խաղերը (առհասարակ, դեռ հնագույն ժամանակներում, տո­նախմբությունների, թատերական ներկայացումների կամ որսորդության ընթացքում հայերը դիմակ հագնելու սովորություն ունեին)։ Ներկայա­ցումների ժամանակ ծիծաղախառն կատակներով քննադատության էին ենթարկվում մեծավորներն ու իշխանավորները։ Հավաքվում էին մեծ ու փոքր, մի կողմ էին դրվում պետական կամ եկեղեցական օրենքները, ամեն մարդ` առանց քաշվելու ասում էր իր խոսքը։ Փաստորեն, Բուն Բարե­կենդանը բացի խրախճանքից, կեր ու խումից, նաեւ ազատության օր էր։

Բարեկենդանի օրը մինչեւ իսկ չքավորներն ու աղքատներն էին վայելում տոնական սեղանը։ Այդ օրը հիշում էին նաեւ պանդխտության մեջ գտնվողներին ու երգում էին պանդխտության հատուկ տաղեր։

Բարեկենդանի երեկոն բարեկամներն ու հարազատները միասին էին անցկացնում։ Յուրաքանչյուրն իր հետ ուտելիք էր բերում, կուշտ ու­տում էին ու խմում, քանզի առջեւում յոթշաբաթյա պասն էր։Վերջում ուտում էին մի-մի ձու՝ բերանը «կողպելու» համար, որպեսզի Զատի­կին դարձյալ ձվով «բանան» այն։

Բարեկենդանի օրը վանքերում կոչվում էր նաեւ Աբեղաթող։ Ատ. Մալխասյանցի ստուգաբանությամբ՝ բառը կազմված է «աբեղա» եւ «թողուլ» (թողնել, արձակել) բառերից եւ նշանակում է աբեղաների թողու­թյուն, արձակում վանական խիստ կյանքի կանոններից։ Ազգային հինա­վուրց տոնը այդպես է կոչվել քրիստոնեության հաստատումից հետո, որով Հայ եկեղեցին խստակենցաղ հոգեւորականների համար սահմանել է որոշ ազատություններ։ Այստեղ եւս մուտք են գործել բարեկենդանյան խաղերն ու խրախճանքները։

Լինելով շարժական, տոնը կատարվում էր փետրվարին կամ մար­տի սկզբին եւ, հավանաբար, կապ ուներ գարնան սկսվելու հետ։ Եւ պա­տահական չէին զվարճությունները, որոնք արթնացող բնությանը ուրախ դիմավորելու, գարնան հետ՛ նաեւ մարդկանց վերակենդանանալու խոր­հուրդը ունեին։ Ու մարդիկ մաղթում էին միմյանց՝ բարի կենդանություն…

Բուն Բարեկենդանին հաջորդում է ՄԵՕ ՊԱՍԸ, որը պահվում է մինչեւ Զատիկ։ Մեծ է կոչվում պասերից ամենաերկարը լինելու համար, այն տեւում է քառասուն օր, ուստի կոչվում է նաեւ Քառասնորդական (քա– ռասնորդական պահքը եկեղեցին սահմանեց ի հիշատակ Քրիստոսի քա­ռասուն օր անապատում առանձնանալուն, որոնք նա անցկացրեց աղո­թելով, ծոմապահությամբ եւ ապաշխարհությամբ), ժամանակին անվան­վել է նաեւ Աղ ու Հաց (նախկինում Մեծ Պասի որոշ օրերին միայն աղ ու հաց էին ուտում կամ ծոմը ավարտում էին աղ ու հացով)։ Մեծ կամ Քա­ռասնօրյա պասը բացի կաթնեղենից, մսեղենից, ձկնեղենից, ձվից հրա­ժարվելուց, նաեւ ինքնաքննության, զղջումի, ապաշխարհության, հոգևոր դաստիարակության ու թողության մի յուրօրինակ շրջան է։

Մեծ Պասը ունեցել է եւ կարեւոր առողջապահական իմաստավո­րում, անմիջապես Բարեկենդանին հաջորդելով, երբ մարդիկ օրերն անց էին կացնում ճոխ կերուխումերով, օգտագործելով օրգանիզմի համար դժվարամարս կերակուրներ, այն սահմանում էր պահեցողության կանոն­ներ, որպեսզի տարվա մեջ մի որոշակի շրջան յուրաքանչյուրը պար­տադրված լիներ հրաժարվելու ճարպային ուտելիքներից։

ժամանակին Մեծ Պասը պահվում էր մեծ երկյուղածությամբ, խս­տապահանջությամբ ու ջերմեռանդությամբ։ Այդ օրերին ամուսնություն­ներ տեղի չէին ունենում, թույլատրվում էր միայն մկրտություն եւ նշանդրեք։ Բացի եկեղեցական կանոններից, գոյություն ունեին նաև ժողովր­դական խիստ սովորություններ, որոնք նույնիսկ երեխաներին արգելում էին լուծել կամ խախտել պասը։

Հայաստանի գրեթե բոլոր շրջաններում Մեծ Պասն սկսում էին Ակ­լատիզի կամ Ախլոճի պատրաստումով, որն ուներ հետեւյալ տեսքը, վերց­նում էին մեկ կարտոֆիլ կամ սոխ, կամ խմորից տիկնիկ էին պատրաս­տում եւ վրան ամրացնում յոթ փետուր, չորսը՝ սպիտակ, երեքը՝ սեւ (սպիտակ փետուրները խորհրդանշում էին ձմռան ձյունը, սեւերը՛ գար­նան օրերը, երբ երկիրը երեւում է սեւ հողով ու կանաչով)։ Այդ յոթ փետուրները խորհրդանշում էին Մեծ Պասի յոթ շաբաթները, որոնք տան­տիկինը յուրաքանչյուր շաբաթը լրանալուց հետո, հերթով պոկում էր։

Ակլատիզը կախում էին թոնրատանը կամ երդիկից, նրա վրա ամրացնում էին նաեւ մանրիկ քարեր ու կարմիր պղպեղ, ով պասը լուծեր, քարերը կարող էին ընկնել նրա գլխին, իսկ պղպեղը՝ կայրեր բերանը։ Ըստ ավան­դության, Մեծ Պասի վերջին օրը Ակլատիզը թռչուն էր դառնում եւ հեռա­նում՝ նորից գալու իրավունքով։

Նախիջևանցիները Մեծ Պասն անվանում էին Աղացք, աղ ու հաց, ուտում էին միայն բանջար, աղցան, խաշիլ։

Մեծ Պասի կեսը կոչվում է Միջինք, հիշեցնելով, որ պասը հասել է իր կեսին։ Այդ օրը մի-մի հատ բաղարջ էին թխում՝ Միջունք, մեջը դնում ուլունք կամ դրամ եւ բաժանում տան բոլոր անդամներին, բաժին էր հան­վում նաեւ անասուններին, հողին։ Ուլունքը կամ դրամը ում բաժնից որ դուրս գար, այդ տարվա առատությունն ու հաջողությունները նրանն Էին։ Մեծ Պասը լուծվում Էր Զատիկին եւ բացվում ձվով ու ձկնեղենով։

Ինչպես Ավետարանն Է պատվիրում. «Ուտողը թող չանգոսնի չու­տողին եւ փոխադարձաբար չուտողն Էլ թող չքննադատի ուտողին։ Թող յուրաքանչյուր ոք իր միտքը հաճեցնի»։

Մեծ Պասի կարեւոր խորհուրդն է՝ առանց ինք­նաքննության, զղջումի ու առաքինի գործերի, պահեցողությունը արժեք չի կարող ներկայացնել։

Տպելու տարբերակ Տպելու տարբերակ

Դիտել Հայկական տոներ բաժնի բոլոր նյութերը



Digg this!Add to del.icio.us!Stumble this!Add to Techorati!Share on Facebook!Seed Newsvine!Reddit!Add to Yahoo!

Մեկնաբանել`